Nazariy ma'lumotnoma
Ma'lumotnoma
Glossariy
Atamalar lug'ati
Dissertatsiyada qo'llangan asosiy tushunchalar va ularning ishchi ta'riflari. Qidiruv atama nomi va ta'rif matni bo'yicha ishlaydi.
Jami 40 ta atama — o'zbek alifbosi tartibida
Dharfi
- Divergent tafakkurManba: diss 85, 715, 737
- J.P. Guilford ta'rifiga ko'ra, bir muammoga turli yo'nalishlardan yondashish va ko'p variantli yechimlar topishga qaratilgan tafakkur turi. Uning parametrlari – ravonlik, egiluvchanlik, originallik va ishlab chiqish. Baholash tizimida u kognitiv-intellektual mezonning «Divergent tafakkur rivojlanganligi» ko'rsatkichi orqali o'lchanadi.
Eharfi
- Egiluvchanlik (moslashuvchanlik)Manba: diss 85, 164, 779
- Divergent tafakkur parametri: turli kategoriyalarga oid g'oyalarni keltira olish, bir yondashuvdan boshqasiga erkin o'ta bilish. Baholashda g'oyalar tegishli bo'lgan turli kategoriyalar soni hisoblanadi.
Fharfi
- Fanlararo integratsiyaManba: diss 384
- Muallif modelidagi integrativlikning birinchi darajasi: turli fan sohalari (pedagogika, psixologiya, fan metodikasi, axborot texnologiyalari) bilimlarining birlashtirilishi. Bunda talaba turli fanlar bilimini o'zaro bog'lab, yangi pedagogik yechim yaratishga o'rganadi.
- Faoliyat-amaliy komponent (M3)Manba: diss 117, 716, 738
- Kreativlikning bevosita pedagogik amaliyotdagi ifodasi: kreativ g'oyalarni real pedagogik mahsulotga aylantirish qobiliyati. Ko'rsatkichlari: pedagogik loyiha tuzish ko'nikmasi, muammoli vaziyatlarni nostandart hal qilish, amaliy ishlanma sifati.
Iharfi
- Integrativ yondashuvManba: diss 131-132, 176
- Ta'lim jarayonining barcha tarkibiy qismlarini o'zaro uyg'unlashtirish, fanlararo aloqadorlikni ta'minlash va bilimlarning yaxlit tizimini shakllantirishga xizmat qiluvchi metodologik yondashuv. U fanlararo, predmetlararo, madaniyatlararo va metodologik aloqalarni yaxlit pedagogik tizimga birlashtiradi hamda kompetensiyaviy, shaxsga yo'naltirilgan, tizimli va faoliyatli yondashuvlarning sintetik bog'lovchisi vazifasini bajaradi. Tadqiqotda kreativlik sifatlarini rivojlantirish modelining yetakchi metodologik asosi sifatida tanlangan.
- IntegratsiyaManba: diss 79-80
- Lotincha «integratio» – «butunlikka keltirish, qayta tiklash, to'ldirish» (o'zagi «integer» – «butun, yaxlit, bo'linmagan») so'zidan olingan. Dissertatsiyada lug'aviy va istilohiy ma'nolardan kelib chiqib, integratsiya «alohida elementlarning yangi sifatga ega yaxlit tizimga birlashish jarayoni va natijasi» deb ta'riflangan. U mexanik qo'shilish emas, rivojlanishga yo'naltirilgan dinamik jarayondir.
- Intellektual faollikManba: diss 100, 153
- D.B. Bogoyavlenskaya tushunchasi: shaxsning tashqi rag'batdan mustaqil tarzda fikrlash faoliyatini davom ettirishi, ya'ni vaziyat talab qilmasa-da, yangi g'oyalar ishlab chiqishga bo'lgan qobiliyati. Olima kreativlikning asosiy ko'rsatkichini qo'yilgan vazifa bilan cheklanib qolmay, yangi muammolarni mustaqil topish va hal etishga bo'lgan ichki intilishda ko'radi.
- Ishlab chiqishManba: diss 85
- J.P. Guilford ajratgan to'rtinchi parametr: mavjud g'oyalarni mukammal va tugallangan shaklga keltirish, ya'ni g'oyani tafsilotlar bilan boyitib, amalga oshiriladigan holatga yetkazish.
Kharfi
- Kognitiv-intellektual komponent (M2)Manba: diss 117, 715, 737
- Kreativlik sifatlarining intellektual zamini: divergent va konvergent tafakkur, fanlararo bilimlarni integratsiyalash va original g'oyalar yaratish salohiyati. Ko'rsatkichlari: divergent tafakkur rivojlanganligi, fanlararo bilimlarni bog'lash qobiliyati, g'oyalar originalligi.
- Komponentlararo integratsiyaManba: diss 384
- Integrativlikning ikkinchi darajasi: kreativlik sifatlarining to'rt komponenti (motivatsion-qadriyatli, kognitiv-intellektual, faoliyat-amaliy, refleksiv-baholash) alohida-alohida emas, yaxlit va uzviy bog'liqlikda rivojlantirilishi.
- Konvergent tafakkurManba: diss 98
- Ko'p sondagi muqobil g'oyalar orasidan eng samarali va amalda qo'llash mumkin bo'lganini tanlash, baholash va tugallangan shaklga keltirishga qaratilgan tafakkur. A.J. Cropley ta'kidlaganidek, haqiqiy kreativ mahsul divergent va konvergent tafakkurning uyg'un birlashuvi natijasida vujudga keladi, shuning uchun kreativlikni faqat «cheksiz g'oya generatsiyasi» deb tushunish bir tomonlamadir.
- KreativlikManba: diss 81-83
- Lotincha «creare» – «yaratmoq, vujudga keltirmoq» fe'lidan kelib chiqqan tushuncha. Dissertatsiyada lug'aviy va ilmiy talqinlar umumlashtirilib, kreativlik «yangilik yaratish, original yechim topish va ijodiy faoliyatni samarali tashkil etishga qaratilgan integral shaxsiy qobiliyat» sifatida belgilangan. U ham jarayon (qobiliyat), ham natija (sifat) sifatida namoyon bo'ladi.
- Kreativlik darajalariManba: diss 765-767
- Mezon va KSI qiymatiga ko'ra belgilanadigan uch daraja. Past (0,00–0,49) – kreativlik sifatlari shakllanmagan, talaba maxsus pedagogik yordam va individual ishga muhtoj. O'rta (0,50–0,74) – qisman shakllangan, yuqori darajaga ko'tarish uchun maqsadli pedagogik ta'sir zarur. Yuqori (0,75–1,00) – to'liq shakllangan, talaba boshqalarga namuna bo'la oladi.
- Kreativlik profiliManba: diss 773, 786-787
- Diagnostika natijalari asosida har bir talaba uchun tuziladigan individual profil: to'rt mezon bo'yicha natijalar grafik tarzda tasvirlanadi. Profil talabaga o'z kuchli va zaif tomonlarini ko'rsatadi, o'qituvchiga esa differensial yondashuvni rejalashtirish imkonini beradi. Har bir baholash bosqichidagi natijalar profilga qo'shib boriladi va rivojlanish dinamikasi kuzatiladi.
- Kreativlik sifatlariManba: diss 169-170
- Tadqiqotning ishchi ta'rifi: bo'lajak pedagog tarbiyachining yangi g'oyalarni yaratish, fanlararo bilim, ko'nikma va qadriyatlarni yaxlit tizimda integratsiyalashtirib qo'llash, original pedagogik yechimlarni topish hamda zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalari asosida ijodiy faoliyatni samarali tashkil etishga qaratilgan integral shaxsiy-kasbiy fazilatlar majmuasi. Tarkibi to'rt komponentdan iborat: motivatsion-qadriyatli, kognitiv-intellektual, faoliyat-amaliy va refleksiv-baholash.
- Kronbax alfa (Cronbach α)Manba: diss 785, 877-879
- Diagnostik vositaning ichki muvofiqligini, ya'ni ishonchliligini ko'rsatuvchi koeffitsient; qabul qilingan mezon α ≥ 0,70. Tadqiqotda bilim testi uchun α = 0,84, motivatsion anketa uchun α = 0,79, refleksiv anketa uchun α = 0,76 qayd etilgan.
- KSI (kreativlik sifatlari indeksi)Manba: diss 768-771
- Talabaning kreativlik sifatlari bo'yicha umumiy rivojlanish darajasini ko'rsatuvchi kompleks indeks: KSI = (M1 + M2 + M3 + M4) / 4. U 0,00 dan 1,00 gacha qiymat oladi va darajalar chegaralari bo'yicha talqin etiladi. Misol: M1 = 0,72; M2 = 0,65; M3 = 0,58; M4 = 0,69 bo'lsa, KSI = 2,64 / 4 = 0,66, ya'ni o'rta daraja. Metodika E.E. Tunik va E.P. Torrance diagnostik yondashuvlari asosida muallif tomonidan moslashtirilgan.
- Kuzatish kartochkasiManba: diss 880
- Shakllantirish bosqichida talabalarning amaliy ijodiy faoliyatini kuzatish uchun qo'llangan vosita. U besh indikatordan iborat: faollik, mustaqillik, ijodiy yondashuv, fanlararo bog'lash, original yechim.
- Ko'rsatkichManba: diss 703, 713, 740
- Mezonning aniq, kuzatilishi va o'lchanishi mumkin bo'lgan belgisi. V.P. Bespalko ta'kidlaganidek, har qanday pedagogik sifatni baholash uchun uni avval aniq, o'lchanadigan ko'rsatkichlar tiliga o'tkazish («operatsionallashtirish») shart. Tizimda jami 12 ta ko'rsatkich bor, har biri 0,00 dan 1,00 gacha son qiymati bilan ifodalanadi.
Mharfi
- Metodlararo integratsiyaManba: diss 384, 543
- Integrativlikning uchinchi darajasi: turli pedagogik metod, vosita va shakllarning yagona texnologik tizimga birlashtirilishi. Masalan, integrativ kreativ dars loyihasida design thinking bosqichlari, aqliy hujum va loyiha taqdimoti bitta mashg'ulotda uyg'unlashadi.
- MezonManba: diss 713, 770
- Kreativlik sifatlarining muayyan komponentini baholash asosi. Tizimda to'rt mezon mavjud – motivatsion-qadriyatli, kognitiv-intellektual, faoliyat-amaliy va refleksiv-baholash; har biri tegishli komponentga mos keladi va uchta ko'rsatkich orqali baholanadi. Mezon qiymati (M1–M4) uning uch ko'rsatkichi o'rtachasi sifatida hisoblanadi.
- Motivatsion-qadriyatli komponent (M1)Manba: diss 117, 714, 736
- Kreativlik sifatlarining harakatlantiruvchi kuchi: talabaning ijodiy faoliyatga ichki munosabati va qadriyat yo'nalishi. Ko'rsatkichlari: ijodiy faoliyatga qiziqish darajasi, yangilikka ochiqlik, kasbiy-ijodiy maqsadlarning aniqligi. Bu komponent kognitiv va amaliy faollikning energetik zaminini ta'minlaydi.
Nharfi
- Nazorat guruhi (NG)Manba: diss 843, 848, 850, 874
- Tajriba guruhi bilan boshlang'ich xususiyatlari (yosh, kurs, akademik daraja, kreativlikning boshlang'ich darajasi) bo'yicha ekvivalent bo'lgan, ammo ta'lim an'anaviy tarzda davom etgan guruh. TG va NG natijalarini taqqoslash pedagogik ta'sirning sof hissasini ajratish imkonini beradi. Tadqiqotda nazorat guruhlarida 162 nafar talaba qatnashgan.
Oharfi
- Oqim (flow) holatiManba: diss 87, 158
- M. Csikszentmihalyi fanga kiritgan tushuncha: to'liq e'tibor, kuchlanish va zavq bir vaqtda his etiladigan psixologik holat. Kreativlik shaxsning qiziqishi, vazifaning qiyinlik darajasi va mahorati o'zaro muvozanatga kelganda, aynan shu holatda eng yuqori darajada namoyon bo'ladi.
- OriginallikManba: diss 85, 715, 779
- Divergent tafakkur parametri: kam uchraydigan, noyob g'oyalar ishlab chiqish. Baholashda boshqalarda uchramaydigan noyob g'oyalar soni hisoblanadi; tizimda u kognitiv-intellektual mezonning «G'oyalar originalligi» ko'rsatkichida aks etadi.
Pharfi
- Pedagogik loyiha baholash kartochkasiManba: diss 775, 777, 881
- Talaba yaratgan kreativ dars loyihasi yoki boshqa pedagogik mahsulotni baholash vositasi. Beshta ko'rsatkichning har biri 0 dan 5 ballgacha baholanadi: maqsad aniqligi, mazmun integrativligi, metod tanlovi, yechim originalligi va amaliy qo'llanuvchanlik.
- Pedagogik mexanizmManba: diss 594-596, 698
- Integrativ yondashuv asosida ta'lim jarayonining maqsadi, mazmuni, metodlari, vositalari va natijalarini o'zaro uyg'unlashtirish orqali amalga oshiriladigan murakkab pedagogik tizim. Mexanizm yetti komponentga tayanadi: maqsadli-motivatsion, mazmuniy-integrativ, kognitiv-faoliyatli, innovatsion-texnologik, kommunikativ-hamkorlik, refleksiv-korreksion va diagnostik-monitoring.
- Pedagogik modelManba: diss 373-385
- Pedagogik modellashtirish natijasi: real pedagogik jarayonning soddalashtirilgan, ammo uning muhim, mohiyatli xususiyatlarini saqlab qolgan tizim shaklidagi ifodasi. Muallif modeli olti o'zaro bog'liq blokdan iborat: maqsadli, nazariy-metodologik, mazmun, texnologik, diagnostik va natija bloklari. Diagnostik blok ma'lumotlari teskari aloqa orqali maqsadli blokka qaytadi, bu modelning o'z-o'zini takomillashtirishini ta'minlaydi.
- Pedagogik texnologiyaManba: diss 107, 535-541
- O'. Tolipov va M. Usmonboyeva ta'rifiga ko'ra, «o'qituvchining ijodiy-konstruktiv faoliyati natijasida shakllangan yaxlit pedagogik tizim»; uning tarkibida diagnostik maqsad qo'yish, mazmunni loyihalash, ijodiy o'qitish metodlarini tanlash va baholash mexanizmlarini ishlab chiqish bosqichlari ajratiladi. Tadqiqotda modelni amaliyotga aylantiruvchi besh bosqichli texnologiya ishlab chiqilgan.
- Portfolio (kreativ pedagogik portfel)Manba: diss 229, 312, 732
- Talabaning modul davomida yaratgan barcha ijodiy mahsulotlari – kreativ dars loyihalari, metodik ishlanmalar, refleksiv yozuvlar – jamlangan to'plam. Modul yakunida har bir talaba o'z portfelini ochiq himoya qiladi (portfolio himoyasi – 30 ball). Portfolio ham rivojlanish vositasi, ham faoliyat-amaliy mezonni baholash manbai hisoblanadi.
Rharfi
- RavonlikManba: diss 85, 779
- Divergent tafakkur parametri: bir vaqt birligida ko'p sondagi g'oya yaratish qobiliyati. Kreativ topshiriqlarda talaba taklif etgan jami g'oyalar soni bilan baholanadi.
- Refleksiv kundalikManba: diss 229, 735, 774
- Talaba o'z ijodiy faoliyati, qiyinchiliklari va xulosalarini muntazam yozib boradigan kundalik. U o'z-o'zini baholash anketasi va individual intervyu bilan birga refleksiv-baholash mezonining diagnostik vositasi hisoblanadi; modulning 4-mavzusi amaliyotida ham yuritiladi.
- Refleksiv-baholash komponenti (M4)Manba: diss 117, 717, 739
- Kreativlik sifatlarining o'z-o'zini boshqarish jihati: o'z pedagogik faoliyatini tanqidiy tahlil qilish, o'zini adekvat baholash va doimiy takomillashtirishga ongli yo'naltirilganlik. Ko'rsatkichlari: o'z faoliyatini tahlil qilish, o'z-o'zini adekvat baholash, takomillashtirish strategiyasini belgilash. Bu komponent qolgan barcha komponentlarning uzluksiz yangilanishiga xizmat qiladi.
- RefleksiyaManba: diss 181
- Talabaning o'z faoliyatini tahlil qilishi, erishilgan natijalarni baholashi, mavjud kamchiliklarni aniqlashi va ularni bartaraf etish yo'llarini izlashi. Refleksiv faoliyatni tashkil etish kreativlik sifatlarini rivojlantirishning muhim pedagogik sharti bo'lib, shaxsning o'z-o'zini rivojlantirish ehtiyojini kuchaytiradi va ijodiy faoliyatning uzluksiz takomillashuviga zamin yaratadi.
Sharfi
- Samaradorlik koeffitsientiManba: diss 1076
- Tajriba guruhidagi o'zgarishning nazorat guruhidagi o'zgarishga nisbati. Tadqiqotda yuqori daraja bo'yicha tajriba guruhida o'sish 12,0 %, nazorat guruhida 2,4 % bo'lgani uchun koeffitsient taxminan 5,0 ga teng bo'lgan.
Tharfi
- Tajriba guruhi (TG)Manba: diss 842, 845, 848
- Pedagogik eksperimentda muallif ishlab chiqqan pedagogik model va texnologiya – «Integrativ pedagogika va kreativlik asoslari» moduli – joriy etilgan guruh. Tadqiqotda uch pedagogika institutidagi tajriba guruhlarida jami 158 nafar talaba qatnashgan.
- Tajriba-sinov bosqichlariManba: diss 846-872
- Klassik pedagogik eksperimentning uch bosqichi: aniqlash (boshlang'ich darajani o'lchash va TG hamda NG ekvivalentligini ta'minlash, 2024-yil sentabr–dekabr), shakllantirish (tajriba guruhida modulni joriy etish, 2025-yil fevral–may) va nazorat (yakuniy darajani aniqlash va statistik taqqoslash, 2025-yil sentabr–oktabr).
- TriangulyatsiyaManba: diss 706, 781, 883
- Bir hodisani – kreativlik sifatlarini – bir necha turli diagnostik vosita (test, anketa, kuzatish, portfolio, refleksiv kundalik, intervyu) orqali o'lchash tamoyili. Turli manbalardan olingan natijalar bir-birini tasdiqlaydi yoki to'ldiradi, bu esa baholashning validligi va ishonchliligini oshiradi.
- TTCT (Torrance kreativ tafakkur testlari)Manba: diss 85-86, 775
- E.P. Torrance tomonidan J.P. Guilford yondashuvi asosida ishlab chiqilgan kreativ tafakkur testlari. Tadqiqotda TTCTning moslashtirilgan varianti qo'llangan: talabaga ochiq savollar beriladi va javoblari ravonlik, egiluvchanlik, originallik bo'yicha baholanadi. Asl test litsenziyalangan, shu sababli platformada muallifning TTCT asosida moslashtirilgan topshiriqlaridan foydalaniladi.
O'harfi
- O'quv moduliManba: diss 184-185
- M.A. Choshanov ta'rifiga ko'ra, «o'quv mazmunining tugallangan, mustaqil bloki bo'lib, u aniq didaktik maqsadga erishishni ta'minlaydi». Muallifning «Integrativ pedagogika va kreativlik asoslari» moduli to'rt mavzudan iborat, hajmi 64 soat (4 kredit): ma'ruza – 14, amaliyot – 22, mustaqil ish – 28 soat.
Nazariy asoslar
Kreativlik va integratsiya modellari
Tadqiqotga asos bo'lgan xorijiy va mahalliy olimlarning modellari hamda muallifning pedagogik modeli. Har bir modelni ochib, uning tarkibiy qismlarini ko'ring.
Ravonlik
Bir vaqt birligida ko'p sondagi g'oya yaratish. Topshiriqlarda jami g'oyalar soni bilan o'lchanadi.
Egiluvchanlik
Turli kategoriyalarga oid g'oyalarni keltira olish. G'oyalar tegishli bo'lgan turli kategoriyalar soni bilan o'lchanadi.
Originallik
Kam uchraydigan, noyob g'oyalar ishlab chiqish. Boshqalarda uchramaydigan noyob g'oyalar soni bilan o'lchanadi.
Ishlab chiqish
Mavjud g'oyalarni mukammal va tugallangan shaklga keltirish.
Manba: diss 85, 779
Kreativ faoliyat
6 ta faoliyat yo'nalishi
Talabalarning kreativ faoliyati tashkil etiladigan yo'nalishlar va har biri bo'yicha loyiha g'oyalari (yo'nalish nomlari — diss 53, 67; avto 137).
Yo'nalish nomlari dissertatsiyadan olingan. Ularning tavsiflari va loyiha g'oyalari platforma tomonidan tayyorlangan (dissertatsiya matniga tegishli emas).
- 1
Kreativ fikrlash
Divergent va konvergent tafakkurni mashq qildiruvchi ijodiy mashg'ulotlar yo'nalishi. Talabalar TRIZ, aqliy hujum, sinektika va SCAMPER yordamida pedagogik muammolarga ko'p variantli yechimlar izlaydi, so'ng ulardan eng samaralisini tanlab asoslaydi. Asosan kognitiv-intellektual mezonni – ravonlik, egiluvchanlik va originallikni rivojlantiradi.
Loyiha g'oyalariplatforma tomonidan tayyorlangan
- «Bitta mavzu – o'nta usul»: maktabgacha ta'limdagi bitta mashg'ulot mavzusini (masalan, «Fasllar») o'tkazishning kamida o'nta usulini ishlab chiqish va ularni guruhda ravonlik, egiluvchanlik va originallik bo'yicha o'zaro baholash.
- SCAMPER yordamida bitta an'anaviy didaktik o'yinni yetti yo'l bilan o'zgartirib, bolalar uchun yangi o'yinlar to'plamini tuzish va har bir o'yinning pedagogik maqsadini yozish.
- «Besh daqiqalik kreativ mashqlar banki»: noodatiy foydalanish, «Agar... bo'lsa, nima bo'lardi?» savollari va metafora tuzishga oid 20 ta qisqa mashq yaratib, ularni bir hafta davomida guruhda sinab ko'rish.
- 2
Innovatsion g'oyalar laboratoriyasi
Talabalar kichik jamoalarda real ta'lim muammosini aniqlab, design thinking bosqichlari (empatiya, ta'rif, g'oyalashtirish, prototiplashtirish, sinov) orqali yangi pedagogik yechim yaratadigan laboratoriya formati. Koreya universitetlaridagi «Living LAB» tipidagi intensiv ijodiy mashg'ulotlar tajribasiga yaqin; faoliyat-amaliy va kognitiv-intellektual mezonlarni birgalikda rivojlantiradi.
Loyiha g'oyalariplatforma tomonidan tayyorlangan
- «Ertalabki qabul» loyihasi: ertalab maktabgacha ta'lim tashkilotiga kelgan bolalardagi xavotirni kamaytiruvchi yechimni design thinking asosida ishlab chiqish va uning prototipini (ssenariy, o'yin yoki vizual kun tartibi) tayyorlash.
- Guruh xonasida «Kreativ burchak» prototipi: kam xarajatli va qayta ishlanadigan materiallardan bolalar ijodini rag'batlantiruvchi makon loyihasini tuzib, uni pedagogik amaliyotda sinash.
- Ota-onalar bilan hamkorlikning yangi shakli: aqliy hujumda kamida 20 ta g'oya yaratish, mezonlar asosida 3 tasini tanlash va bittasini guruhda pilot sifatida sinab, natijasini tahlil qilish.
- 3
Startap va tadbirkorlik
Pedagogik g'oyani ijtimoiy yoki ta'limiy mahsulotga aylantirish ko'nikmasini shakllantiruvchi yo'nalish: ehtiyojni o'rganish, qiymat taklifini aniqlash, resurslarni hisoblash va g'oyani qisqa taqdimotda himoya qilish. R.J. Sternbergning investitsion nazariyasidagi «arzon» g'oyani topib, uni qadrli g'oyaga aylantirish tamoyiliga hamohang. Dissertatsiya tavsiyalari Termiz davlat universitetida amalga oshirilgan TRIGGER xalqaro loyihasi (talabalarda innovatsion yondashuv va tadbirkorlik ko'nikmalarini rivojlantirish) yo'nalishlari bilan uyg'un holda qo'llangan.
Loyiha g'oyalariplatforma tomonidan tayyorlangan
- Milliy naqsh va motivlarga asoslangan ta'limiy o'yinchoq yoki kartochkalar to'plami uchun mini-biznes reja hamda uch daqiqalik taqdimot (pitch) tayyorlash.
- Ota-onalar va bolalar uchun dam olish kunlaridagi ijodiy ustaxona xizmatining modelini ishlab chiqish: maqsadli auditoriya, mashg'ulotlar dasturi, xarajatlar va kutilgan natija.
- Tarbiyachilar uchun metodik materiallar (dars ishlanmalari, didaktik o'yinlar) almashinadigan onlayn kutubxona g'oyasini ishlab chiqib, unga bo'lgan ehtiyojni hamkurslar va amaliyotchi tarbiyachilar o'rtasida so'rovnoma orqali tekshirish.
- 4
Madaniyat va san'at
Adabiyot, tasviriy san'at, musiqa va teatr vositasida ijodiy ifodani rivojlantiruvchi yo'nalish. Dissertatsiyada Janubiy Koreyaning STEAM ta'limida san'at komponenti texnik-analitik yo'nalishni ijodiy-estetik o'lcham bilan boyitgani, Buyuk Britaniyaning «Creative Partnerships» dasturida maktablar yozuvchi, rassom va musiqachilar bilan birga ijodiy loyihalar amalga oshirgani ta'kidlangan. Motivatsion-qadriyatli va faoliyat-amaliy mezonlarga xizmat qiladi.
Loyiha g'oyalariplatforma tomonidan tayyorlangan
- Bitta o'zbek xalq ertagi asosida nutq o'stirish, tasviriy faoliyat, musiqa va elementar matematik tasavvurlarni bog'lovchi integrativ mashg'ulot loyihasini tuzish.
- Mahalliy rassom, musiqachi yoki hunarmand bilan hamkorlikda bolalar uchun ijodiy ustaxona (master-klass) ssenariysini ishlab chiqish va uni amaliyotda o'tkazish.
- «Rangli hislar» mashg'ulotlar turkumi: musiqa asarini tinglagan bolalar his-tuyg'ularini rang va shaklda ifodalaydi; yakunda ularning ishlaridan kichik ko'rgazma tashkil etiladi.
- 5
Axborot texnologiyalari
Raqamli vositalar yordamida kreativ hamkorlik va raqamli mahsulot yaratish yo'nalishi. Dissertatsiyadagi raqamli vositalar tizimiga LMS Moodle, Google Classroom, Padlet (jamoaviy g'oyalar taxtasi), Miro (vizual hamkorlik) va Mentimeter (interaktiv so'rov) kiradi; modelni joriy etishning texnologik sharti sifatida muallifning DGU №36408 elektron dasturi ham ko'zda tutilgan. Texnologik muhit faqat pedagogning kreativ pozitsiyasi mavjud bo'lgandagina samara beradi.
Loyiha g'oyalariplatforma tomonidan tayyorlangan
- Platformadagi «G'oyalar taxtasi»da guruh bilan onlayn aqliy hujum o'tkazish, g'oyalarni toifalarga ajratish va ovoz berish orqali eng yaxshi beshtasini tanlash.
- Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun 3–5 daqiqalik interaktiv multimedia taqdimot yoki animatsion ertak yaratib, uni mashg'ulot rejasiga kiritish.
- Vizual doskada (masalan, Miro) «Kreativ pedagog modeli» mavzusida fanlararo aloqalarni ko'rsatuvchi jamoaviy aqliy xarita tuzish.
- 6
Milliy qadriyatlar va amaliy ijod
Milliy madaniy meros, xalq hunarmandchiligi va Sharq mutafakkirlari – Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Kaykovus, Yusuf Xos Hojib, Navoiy – g'oyalariga tayangan amaliy ijodiy faoliyat. Dissertatsiyada Navoiyning «Xamsa»si an'anani takrorlamay, unga yangi mazmun berish orqali rivojlantirgan ijodkorlik namunasi sifatida keltiriladi: haqiqiy ijod merosni rad etish emas, uni chuqur o'zlashtirib yangicha talqin qilishdir.
Loyiha g'oyalariplatforma tomonidan tayyorlangan
- Milliy hunarmandchilik (kashtachilik, kulolchilik, naqqoshlik) elementlari asosida bolalar uchun amaliy mashg'ulot va oddiy materiallardan buyum yasash yo'riqnomasini ishlab chiqish.
- Milliy xalq o'yinlaridan birini tanlab, SCAMPER yordamida uning zamonaviy ta'limiy maqsadlarga mos yangi variantlarini yaratish.
- Yusuf Xos Hojib, Kaykovus yoki Navoiy hikmatlaridan birini bolalar uchun sahna ko'rinishi, qo'g'irchoq teatri yoki rasmli kitobcha shaklida talqin etish.
Xalqaro tajriba
Xorijiy tajriba
Kreativ va fanlararo ta'limning dissertatsiyada tahlil qilingan xorijiy modellari.
AQSh
Design Thinking
Stenford universitetining d.school markazi ishlab chiqqan besh bosqichli metodologiya: empatiya (foydalanuvchi ehtiyojlarini chuqur tushunish), ta'rif (muammoning aniq mohiyatini belgilash), g'oyalashtirish (ko'p sondagi yechim variantlarini ishlab chiqish), prototiplashtirish (g'oyani amaliy ko'rinishda taqdim etish) va sinov (yechimni real sharoitda tekshirish). Dissertatsiyada ta'kidlanishicha, bu jarayon divergent va konvergent tafakkurning izchil almashinuvini aks ettiradi: g'oyalashtirish divergent, ta'rif va sinov esa konvergent tafakkurga tayanadi.
Finlyandiya
Phenomenon-Based Learning (hodisalarga asoslangan ta'lim)
2014-yilgi Milliy o'quv dasturi asosida 2016-yildan joriy etilgan yondashuv: har bir o'quv yilida kamida bitta multidisiplinar, fanlararo loyiha amalga oshiriladi va uning mavzusi alohida fan chegaralari bilan emas, real hayotiy muammo atrofida shakllantiriladi. Shu tariqa fanlararo integratsiya nazariy tushuncha emas, ta'lim jarayonining majburiy tarkibiy qismi sifatida institutsionallashgan. Finlyandiya ta'lim tizimi PISA xalqaro baholash tadqiqotidagi yuqori natijalari bilan tanilgan.
Janubiy Koreya
STEAM ta'limi
Ta'limni raqamlashtirish bo'yicha milliy tashabbuslar doirasida ta'lim jarayoniga axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va sun'iy intellekt vositalari keng tatbiq etilgan. 2015-yilgi yangilangan milliy o'quv dasturiga ko'ra o'quvchilar STEAM (fan, texnologiya, muhandislik, san'at, matematika) doirasida fanlararo ijodiy loyihalarni bajaradi; san'at komponenti STEM ta'limining texnik-analitik yo'nalishini ijodiy-estetik o'lcham bilan boyitadi. Dissertatsiyada qayd etilishicha, pedagog tayyorlovchi oliygohlarda bo'lajak o'qituvchilar kreativ-integrativ ta'lim metodikasi bo'yicha maxsus tayyorgarlikdan o'tadi, universitetlardagi «Living LAB» tipidagi intensiv ijodiy mashg'ulotlar esa talabalarning divergent fikrlashi va ijodiy o'z-samaradorlik hissini oshirgan.
Singapur
Teach Less, Learn More (TLLM)
2005-yildan amal qilayotgan ta'lim falsafasi: an'anaviy darslik mashg'ulotlariga ajratilgan vaqt qisqartirilib, bo'shagan vaqt mustaqil izlanish, ijodiy loyiha ishlab chiqish va original mahsulot yaratishga yo'naltiriladi. Bu o'qituvchining «bilim uzatuvchi» rolidan «ijodiy jarayonni boshqaruvchi» roliga o'tishini taqozo etadi. Milliy ta'lim instituti (NIE)ning «Teacher Education Model 21» (TE21) modelida bo'lajak o'qituvchilar qadriyatlar, ko'nikmalar va bilim (V3SK) tizimi asosida tayyorlanadi.
Buyuk Britaniya
Creative Partnerships
2002–2011-yillarda amalga oshirilgan milliy dastur maktab, professional ijodkor va mahalliy jamoa hamkorligiga asoslangan: dasturda ishtirok etgan maktablar yozuvchi, rassom, musiqachi, dizayner va axborot texnologiyalari mutaxassislari bilan birga ijodiy loyihalar amalga oshirgan. Tajriba kreativlikni faqat pedagog kadrlar doirasida emas, kengroq ijtimoiy-kasbiy hamkorlik tarmog'i orqali rivojlantirish mumkinligini ko'rsatadi; uning g'oyalari bugun «Artsmark» kabi dasturlarda o'z aksini topmoqda.
Manba: diss 134-139, 166, 172
2.3.2-rasm
Pedagogik modelni amaliyotga joriy etish mexanizmi
To'rt bosqichli mexanizm: oxirgi bosqichdan birinchisiga yo'naltirilgan teskari aloqa modelni doimiy takomillashtiradi.
- 11–2 oy
1-bosqich: Tayyorgarlik
O'qituvchilarni maxsus malaka oshirish kursi orqali tayyorlash, o'quv-metodik materiallar va diagnostik vositalarni ishlab chiqish, raqamli muhit va texnik infratuzilmani ta'minlash. Asosiy e'tibor inson va moddiy resurslarga qaratiladi: bu bosqich muvaffaqiyatli o'tmasa, keyingi bosqichlar samarasiz bo'ladi.
- 21 semestr
2-bosqich: Pilot eksperiment
Modelni bitta o'quv guruhida kichik miqyosda sinab ko'rish, uning kuchli va zaif tomonlarini real sharoitda aniqlash, dastlabki natijalarni tahlil qilish va modelga zarur tuzatishlarni kiritish.
- 32 semestr
3-bosqich: Asosiy joriy etish
Modelni tajriba va nazorat guruhlarida, kamida uchta ta'lim muassasasida keng ko'lamda qo'llash va uning samaradorligini ilmiy-statistik usullar bilan tekshirish. Dissertatsiyaning uchinchi bobida aynan shu bosqich natijalari tahlil qilingan.
- 4Doimiy
4-bosqich: Kuzatuv va korrektsiya
Joriy etish natijalarini muntazam kuzatib borish va tahlil qilish, modelni takomillashtirish va yangi sharoitlarga moslashtirish. Modelning samaradorligi uch mezon bo'yicha baholanadi: talabalar samaradorligi – KSI bo'yicha yuqori darajadagi talabalar ulushi 60 % va undan ko'p; o'qituvchi samaradorligi – modulni qo'llash to'liqligi va sifati 1–5 shkalada 4 ball va undan yuqori; muassasa samaradorligi – model komponentlarining 80 % va undan ko'pi joriy etilgan. Oxirgi bosqichdan birinchi bosqichga yo'naltirilgan teskari aloqa modelning doimiy takomillashuvini ta'minlaydi.
Manba: diss 578-584
Diagnostik model
Baholash modeli: 4 mezon × 3 ko'rsatkich
Kreativlik sifatlarining to'rt komponenti mezon sifatida, har biri uchta ko'rsatkich orqali o'lchanadi. Darajalar KSI va har bir mezon uchun bir xil chegaralarda aniqlanadi.
| Mezon | 1-ko'rsatkich | 2-ko'rsatkich | 3-ko'rsatkich |
|---|---|---|---|
| M1Motivatsion-qadriyatli | M1.1Ijodiy faoliyatga qiziqish darajasi | M1.2Yangilikka ochiqlik | M1.3Kasbiy-ijodiy maqsadlarning aniqligi |
| M2Kognitiv-intellektual | M2.1Divergent tafakkur rivojlanganligi | M2.2Fanlararo bilimlarni bog'lash qobiliyati | M2.3G'oyalar originalligi |
| M3Faoliyat-amaliy | M3.1Pedagogik loyiha tuzish ko'nikmasi | M3.2Muammoli vaziyatlarni nostandart hal qilish | M3.3Amaliy ishlanma sifati |
| M4Refleksiv-baholash | M4.1O'z faoliyatini tahlil qilish | M4.2O'z-o'zini adekvat baholash | M4.3Takomillashtirish strategiyasini belgilash |
KSI = (M₁ + M₂ + M₃ + M₄) / 4 — har bir mezon o'z ko'rsatkichlarining o'rtachasi; darajalar: past 0,00–0,49 · o'rta 0,50–0,74 · yuqori 0,75–1,00.
| Mezon | Past(0,00–0,49) | O'rta(0,50–0,74) | Yuqori(0,75–1,00) |
|---|---|---|---|
| M1 · Motivatsion | Ijodga qiziqish zaif, tashqi majburiyat asosida | Vaziyatli qiziqish, tashqi rag'bat asosida faol | Barqaror ichki qiziqish, mustaqil ijodiy intilish |
| M2 · Kognitiv | Bir xil yechim, fanlararo bog'lash yo'q | Bir necha yechim, qisman fanlararo bog'lash | Ko'p original yechim, erkin fanlararo integratsiya |
| M3 · Faoliyat | Loyiha tuza olmaydi, andoza asosida ishlaydi | Yordam bilan loyiha tuzadi, qisman mustaqil | Mustaqil va ijodiy loyiha tuzadi, original ishlanma |
| M4 · Refleksiv | O'z faoliyatini baholay olmaydi | Sirtdan, qisman baholaydi | Chuqur o'z-o'zini tahlil va takomillashtirish |