Asosiy mazmunga o'tish
Kreativ pedagogplatformasi

Metod kartochkasi · 1 / 9

TRIZ

TRIZ (ixtirochilik masalalarini hal qilish nazariyasi)

Muallif: G.S.Altshuller

Metod mohiyati

TRIZ ixtirochilik tafakkurini rivojlantirishga qaratilgan metod bo'lib, sovet olimi G.S.Altshuller tomonidan ishlab chiqilgan. Metod muammoni standart bo'lmagan yo'l bilan hal qilishga o'rgatadi: vaziyatdagi qarama-qarshilik (ziddiyat) aniq ifodalanadi, ideal yakuniy natija tasavvur qilinadi va ziddiyat murosa bilan emas, balki ixtirochilik prinsiplari yordamida bartaraf etiladi. Pedagogik talqinda «texnik tizim» o'rnida dars, o'quv topshirig'i yoki ta'lim muhiti turadi, shu sababli TRIZ bo'lajak pedagogni kasbiy muammolarni ixtirochi kabi hal qilishga o'rgatadi.

Pedagogik vazifa

Ixtirochilik tafakkuri, nostandart yechim

2.2.2-jadval: interfaol metodlarning kreativlik komponentlari bo'yicha taqsimoti

Rivojlantiriladigan mezonlar

Davomiyligi
80 daqiqa
Bosqichlar
6 ta
Modul mavzulari
2
Materiallar
6 ta

O'tkazish bosqichlari

  1. 1

    Muammoli vaziyatni tavsiflash

    3 daqiqa

    Guruh vaziyatni o'z so'zlari bilan qisqa yozadi: nima bor, nima xalaqit beradi, bundan kim aziyat chekadi. So'ng «tizim» tarkibi belgilanadi: o'qituvchi, o'quvchilar, o'quv mazmuni, vaqt, makon va vositalar.

  2. 2

    Qarama-qarshilikni ifodalash

    5 daqiqa

    Avval texnik ziddiyat yoziladi: «Agar ...ni yaxshilasak, ... yomonlashadi» (masalan, mavzuni to'liq tushuntirsak, o'quvchilar faolligi uchun vaqt qolmaydi). So'ng uning o'zagi - fizik ziddiyat ifodalanadi: bitta element bir vaqtda qarama-qarshi talabga javob berishi kerak («O'qituvchining nutqi mazmun uchun ko'p bo'lishi kerak, faollik uchun esa kam bo'lishi kerak»).

  3. 3

    Ideal yakuniy natijani (IYN) belgilash

    3 daqiqa

    «Muammo qo'shimcha vaqt va xarajatsiz, o'z-o'zidan hal bo'lsa, natija qanday ko'rinadi?» degan savolga javob yoziladi. IYN odatda «o'zi» so'zi bilan ifodalanadi: «O'quvchilarning o'zi yangi bilimni kashf etadi, o'qituvchi faqat yo'naltiradi».

  4. 4

    Resurslarni aniqlash

    3 daqiqa

    Vaziyatda mavjud, lekin hali foydalanilmayotgan resurslar sanab chiqiladi: o'quvchilarning kundalik tajribasi va qiziqishlari, «zerikayotgan» o'quvchining ortiqcha energiyasi, sinf makoni, tanaffus va uy vazifasi vaqti, raqamli vositalar, boshqa fanlardan olingan bilimlar (fanlararo resurs).

  5. 5

    Ziddiyatni ixtirochilik prinsiplari bilan hal qilish

    8 daqiqa

    Qarama-qarshi talablar bir-biridan ajratiladi: vaqtda (nazariya darsdan oldin, faoliyat darsda), makonda (sinfning turli burchaklarida turli faoliyat) yoki tizim va uning qismlari darajasida (butun sinf uchun bir talab, har bir kichik guruh uchun boshqasi). So'ng Altshullerning 40 ta ixtirochilik prinsipidan pedagogikaga moslashtirilganlari qo'llaniladi: bo'lish (darsni stansiyalarga ajratish), teskarisini qilish (o'quvchi o'qituvchi rolida), zararni foydaga aylantirish (xato - o'rganish manbai), dinamiklik (rollar va guruhlar almashinuvi), oldindan bajarish (tayyorgarlik topshirig'i), vositachi (personaj yoki predmet orqali muloqot), universallik (bitta topshiriq bir necha fanni qamraydi).

  6. 6

    Yechimlarni tanlash va himoyaga tayyorlash

    3 daqiqa

    Guruh eng kuchli uchta yechimni tanlaydi: ular IYNga qanchalik yaqin, ziddiyatni murosasiz hal qiladimi, sinfda amalda qo'llash mumkinmi. Har bir yechim uchun «ziddiyat - qo'llangan prinsip - dars lavhasi» ko'rinishidagi qisqa himoya matni tayyorlanadi.

Tashkil etish

Guruh hajmi

3 kishilik kichik guruhlar (masalan, 15 talabalik guruhda 5 ta kichik guruh)

Davomiyligi

80 daqiqa

Kerakli materiallar

  • «TRIZ varaqasi» (tarqatma): vaziyat - ziddiyat - IYN - resurslar - prinsip - yechim ustunlari
  • Pedagogikaga moslashtirilgan ixtirochilik prinsiplari kartochkalari (8-10 ta)
  • Flipchart varaqlari yoki doska, markerlar
  • Taymer (25 daqiqalik guruhli ish uchun)
  • Himoya uchun baholash varaqasi (2.2.3-jadval rubrikasi asosida)
  • Refleksiv kundalik (qog'oz yoki platformadagi elektron shakl)

Dars namunasi

««Kreativ dars loyihasi» mashg'uloti»

DissertatsiyadanManba: diss 233

Maqsad: Talabalar TRIZning «qarama-qarshilik» prinsipidan foydalanib, an'anaviy darsni o'quvchilar zerikmasdan, faol ishtirok etadigan ijodiy mashg'ulotga aylantirishning uchta original yechimini ishlab chiqadi va himoya qiladi.

Topshiriq: «An'anaviy darsni o'quvchilar zerikmasdan, faol ishtirok etadigan ijodiy mashg'ulotga aylantiring».

Tashkil etish. Talabalar 3 kishilik kichik guruhlarga bo'linadi. Har bir guruh o'zi yaxshi biladigan bitta an'anaviy dars yoki mashg'ulot mavzusini tanlaydi (boshlang'ich sinf yoki maktabgacha ta'lim tashkiloti uchun).

1. Kirish va muammoni qo'yish (10 daqiqa). O'qituvchi topshiriqni e'lon qiladi va bitta misolda ziddiyatni ko'rsatadi: «Mavzu dars vaqtida to'liq tushuntirilishi kerak, lekin o'quvchilar faol bo'lishi uchun o'qituvchi kam gapirishi kerak».

2. TRIZ vositalari bilan tanishish (10 daqiqa). Ziddiyat, ideal yakuniy natija (IYN), resurslar va ziddiyatni vaqtda, makonda, tizim darajasida ajratish usullari qisqa tushuntiriladi. Har bir guruhga «TRIZ varaqasi» va prinsiplar kartochkalari tarqatiladi.

3. Guruhli ish (25 daqiqa). Guruhlar TRIZ qadamlari bo'yicha ishlaydi:

  • vaziyatni tavsiflash va ziddiyatni ifodalash (8 daqiqa);
  • IYN va resurslarni yozish (6 daqiqa);
  • kamida ikkita prinsipni qo'llab yechimlar yaratish va eng kuchli uchtasini tanlash (11 daqiqa).

4. Himoya (25 daqiqa). Har bir guruh 3 daqiqada uchta yechimini taqdim etadi, so'ng 2 daqiqa savol-javob bo'ladi. Tinglovchi guruhlar har gal bitta asosiy savolni beradi: «Ziddiyat haqiqatan hal bo'ldimi yoki murosa qilindimi?».

5. Umumlashtirish va refleksiya (10 daqiqa). O'qituvchi qaysi prinsiplar eng samarali bo'lganini umumlashtiradi. Talabalar refleksiv kundalikka ikki jumla yozadi: «Men uchun eng qiziq ziddiyat...» va «Keyingi darsimda sinab ko'radigan yechim...».

Namuna (o'qituvchi uchun): «Suvning uch holati» mashg'uloti.

  • Ziddiyat: mavzu to'liq tushuntirilishi uchun o'qituvchi ko'p gapirishi kerak, o'quvchilar faol bo'lishi uchun esa kam gapirishi kerak.
  • IYN: o'quvchilarning o'zi suvning holatlarini kashf etadi, o'qituvchi faqat yo'naltiradi.
  • Resurslar: muz bo'lagi, issiq choy bug'i, deraza oynasidagi tuman, o'quvchilarning kundalik kuzatishlari.
  • 1-yechim (vaqtda ajratish, «oldindan bajarish»): uyda muzning erishini kuzatish topshirig'i beriladi, darsda esa kuzatish natijalari muhokama qilinadi.
  • 2-yechim (makonda ajratish, «bo'lish»): sinfda «muz», «suv», «bug'» stansiyalari tashkil etiladi, guruhlar stansiyalar bo'ylab aylanib, kichik tajriba o'tkazadi.
  • 3-yechim («teskarisini qilish»): o'quvchilar «suv tomchisi» rolida o'z sayohatini hikoya qiladi, o'qituvchi esa savol beruvchi tinglovchiga aylanadi.

Topshiriq matni, 3 kishilik guruhlar, 25 daqiqalik guruhli ish hamda uchta original yechimni ishlab chiqish va himoya qilish talabi dissertatsiyadan olingan. Qolgan bosqichlar, vaqt taqsimoti va namuna platforma uchun qo'shildi. Dissertatsiyadagi «5 ta talabani 3 kishilik guruhga ajratadi» jumlasi bu yerda 3 kishilik kichik guruhlar sifatida talqin qilindi.

Qo'shimcha misollar

  • 2-mavzuda TRIZ: ma'ruza va amaliyot

    DissertatsiyadanManba: diss 227, 222

    Ikkinchi mavzu bo'yicha ma'ruzada quyidagi savollar yoritiladi: ... TRIZ nazariyasi asoslari; ... Amaliyot mashg'ulotida talabalar quyidagi topshiriqlarni bajaradi: TRIZ texnikasi yordamida pedagogik muammoni hal qilish; ... Bu mavzu asosan kognitiv-intellektual komponentni rivojlantiradi.

  • «Yaxshi - yomon» ziddiyat o'yini (maktabgacha ta'lim)

    Platforma uchun ishlab chiqilgan

    Bo'lajak tarbiyachilar uchun variant. Tarbiyachi bitta hodisani tanlaydi (masalan, yomg'ir), bolalar esa zanjir bo'lib uning yaxshi va yomon tomonlarini aytadi: «Yomg'ir yaxshi - gullar suv ichadi», «Yomg'ir yomon - sayrga chiqa olmaymiz», «Sayrga chiqmaslik yaxshi - ichkarida qurilish o'ynaymiz». So'ng «Qanday qilsak, yomg'irda ham sayr qila olamiz?» degan savol bilan ziddiyatni hal qilishga o'tiladi. O'yin bolalarda bir narsaning qarama-qarshi tomonlarini ko'rish ko'nikmasini shakllantiradi; talabalar uni o'z mashg'ulot loyihasiga kiritishni mashq qiladi.

  • Pedagogik ziddiyatlar banki (mustaqil ish)

    Platforma uchun ishlab chiqilgan

    Talaba pedagogik amaliyot davomida kuzatgan 8-10 ta ziddiyatni «... kerak, lekin ... ham kerak» shaklida yozadi (masalan, «Uy vazifasi bilimni mustahkamlashi kerak, lekin o'quvchini charchatmasligi ham kerak»). Har bir ziddiyat uchun IYN va kamida bitta prinsipga asoslangan yechim taklif etiladi. Guruh bo'yicha jamlangan bank keyingi TRIZ mashg'ulotlari uchun tayyor muammolar to'plamiga aylanadi.

Maslahatlar

  • Ziddiyatni «... kerak, lekin ... ham kerak» shaklida yozdiring: aniq ifodalangan ziddiyat yechimning yarmi hisoblanadi.
  • Murosani yechim deb qabul qilmang: «biroz qisqartiramiz, biroz qo'shamiz» ko'rinishidagi taklif TRIZ nuqtai nazaridan ziddiyatni hal qilmaydi, faqat yumshatadi.
  • Prinsiplarni 8-10 ta kartochka shaklida bering: 40 ta prinsipni birdaniga taqdim etish boshlovchi talabalarni chalg'itadi.
  • IYNni «o'zi» so'zi ishtirokida yozishni talab qiling («O'quvchilarning o'zi...», «Topshiriqning o'zi...»): bu ideal natijani tasavvur qilishni osonlashtiradi.
  • Resurslar ro'yxatiga boshqa fanlardan olingan bilimlarni ham kiritishni so'rang: fanlararo resurslar ko'pincha eng original yechimga olib keladi.
  • Qiyin guruhlarga tayyor yechim bermang, balki yo'naltiruvchi savol bering: «Bu talabni vaqtda ajratsa bo'ladimi?», «Bu yerda zararni qanday foydaga aylantirish mumkin?».

Tipik xatolar

  • Ziddiyat o'rniga oddiy shikoyat yoziladi («o'quvchilar zerikadi»): qarama-qarshi talablar ko'rsatilmagani uchun tahlil yuzaki qoladi.
  • Prinsiplar mexanik tanlanadi: nomi aytiladi, lekin yechimda u qanday ishlagani ko'rsatilmaydi.
  • Vaqt nazorat qilinmasa, guruhlar ziddiyatni ifodalash bosqichida qolib ketadi va 25 daqiqada uchta yechimga ulgurmaydi.
  • Boshlang'ich bosqichda murakkab atamalar (ARIZ algoritmining barcha qadamlari) bilan ortiqcha yuklash talabalarning qiziqishini so'ndiradi.

Natijani baholash

Guruh mahsuli (uchta yechim va ularning himoyasi) amaliyot topshirig'i sifatida 2.2.3-jadval rubrikasi bo'yicha 0-5 ballda baholanadi: bilim mezoni - ziddiyat, IYN va prinsip tushunchalarini to'g'ri qo'llash; faoliyat mezoni - yechimlarning mustaqil, ijodiy va original bo'lishi; refleksiya mezoni - himoyada o'z yechimining zaif tomonini ko'ra olish va takomillashtirish yo'lini ko'rsatish. Metod asosan kognitiv-intellektual (M2) mezonga xizmat qiladi: yechimlar soni va turli prinsiplarga tayanishi divergent tafakkur (M2.1) haqida, boshqa guruhlarda takrorlanmagan yechimlar esa g'oyalar originalligi (M2.3) haqida ma'lumot beradi. Mashg'ulot davomida o'qituvchi kuzatish kartochkasida «ijodiy yondashuv» va «original yechim» indikatorlarini 1-5 shkalada qayd etadi, mavzu yakunidagi joriy diagnostika (qisqa anketa) esa M2 dinamikasini kuzatishga yordam beradi. Natijalar faqat talabaning o'ziga va o'qituvchiga ko'rinadi, guruhlar o'rtasida reyting tuzilmaydi.

Modulning tegishli mavzulari

  • 2-mavzu · 18 soat

    Kreativ tafakkurni rivojlantirishning integrativ texnologiyalari

    M2 · Kognitiv-intellektual

    Ma'ruza va topshiriqlar talaba kabinetida ochiladi. Kirish